By dobrać się do sedna musimy precyzyjnie rozdzielić „to” od tego „czym się to stało” - poprzez wieki o TYM myślenia, analizowania, zmierzającego do wyjaśnienie „co to jest”; lecz z powodu trudności prostego definiowania „to, co jest” zostało wymieszane z „tym co się z tego stało”, i doprawdy konia z rzędem temu, kto się na tym wyzna.

Nie gmatwajmy zatem więcej lecz oddajmy się z wiarą swojemu ROZUMOWI.

Powiedzieliśmy sobie wcześniej, że nasz umysł potrafi myśleć abstrakcyjnie. Zapewne nie jeden raz zauważyłaś, że czasami przy pomocy owego abstrahowania znajdujemy rozwiązanie, a czasami, mimo wysiłków, nie. Nie miejsce tu by dalej ten problem rozwijać, zastanówmy się tylko, co się dzieje, gdy stajemy wobec PROBLEMU bezradni… Gdy zjawia się „coś” z czym umysł nas sobie nie radzi.

Zastanówmy się teraz, w jaki sposób myślimy. Czy myślimy słowami, czy czymś, co jest ukryte pod powierzchnią słowa. Czy jest to tak jak w komputerze? Pod powłoką tego co widzimy kryje się język maszynowy, niezrozumiałych „ptaszków” które znakomicie się ze sobą kontaktują. Czy nasz wewnętrzny „komputer” analizuje słowa, czy ich denotacje… Nie jest moim celem rozważanie czy rozstrzyganie tego co się tam w naszych szarych komórkach dzieje, chce tylko zwrócić uwagę, że dzieje się tam doprawdy przedziwnie.

Czyli nasz aparat poznawania świata jest wielce skomplikowany i od kiedy datuje się myślenie człowieka, od wtedy zapewne człowiek zastanawiał się nad tym co się z nim dzieje.  Zastanawiał się i budował hipotezy, następny weryfikował i  budował swoje, i tak przez wieki.  Bo człowiek jest z NATURY twórczy.

Warto również zrozumieć, iż nie jesteśmy jednakowi. Tak, jak różnimy się wyglądem tak różnimy się funkcjonowaniem naszego wnętrza. Znakomicie rozumieją to lekarze, którzy często obserwują, że to co pomaga jednemu, inny organizm lekceważy. Oczywiście owe różnice między nami są bardzo subtelne, choć gdy się wnikliwie przyjrzeć – można je dojrzeć. Lecz czy wszystkie?

Nie jesteśmy tacy sami, jeden pije całe życie i nie popada w uzależnienie, inny wpada i zanim się spostrzeże; jego mózg rządzi NIM, a nie ON mózgiem. Co się tam wydarzyło, że to co wydaje się takie oczywiste – nasza WOLA – zaczyna działać niezależnie od nas, zabierając nam naszą RACJONALNOŚĆ? Co się dzieje z człowiekiem, który wpada w uzależnienie od „jednorękiego bandyty” zatracając „zdrowy rozsądek” uzależnia się od CZEGOŚ, tracąc ocenę sytuacji, głęboko wierząc, że się „odegra”.

Cdn…

CONCATENATIO II

Prześladuje mnie
Obraz taki:
Oto siedzę
Na ganku
Sad przed mną
Łąka, motyle…

Czyli wszystko to
Co potrzebne
By nastrój sielanki
Utrzymać.

Siedzę na ganku
I przytulam
Maleńką postać
Zupełnie bezbronną
Uśmiechającą się
Do mnie radośnie
W poczuciu
Bezpieczeństwa.

Trzymam to maleństwo
Delikatnie
Lecz chwytem pewnym
Ochraniam
Przed każdym niebezpieczeństwem

Kołyszę
Gdy tylko zobaczę Grymas
Wykrzywiający jego buzie.

Jest taki maleńki i bezbronny
Wiem, że to ja go stworzyłem
I zapewne nie mam już wyjścia,
Muszę sie nim opiekować.

Urośnie trochę
Lecz zawsze pozostanie
Maleńkim,
Ślicznym osobnikiem
Raczej płci męskiej.

Nie, to nie jest moje
Dziecko.

To Pan Bóg!

***

Takim właśnie
Go widzę.
Małym i bezbronnym
Ufnie wtulonym
W moje ramiona.

Sądzę, że wierszol ten, oprócz wrażeń artystycznych, ukazał ci, iż dla poety /czytaj: dla mnie/, Bóg wymaga opieki i pieszczoty i w zasadzie wszystko w rękach Człowieka /czytaj: moich/. W rękach i umyśle.

Bo to jest tak, że poeta /czytaj: ja/ ma WIZJĘ; on /czytaj: ja/ przecież nie siedzi na ganku i nie trzyma dziecka na rękach, lecz prześladuje go /czytaj: mnie/ pewien obraz  – zatem twór nie istniejący realnie, lecz tylko w poety /czytaj: moim/ wyobrażeniu.

Gdy się nad tym przez chwilę zastanowić, okaże się, że ów BÓG jest całkowicie ode mnie uzależniony i TO ja daje mu wszystko co najlepsze, być może dlatego, by ON gdy już stanie się samodzielny, a ja /czytaj:poeta/ z racji wieku coraz mniej sprawny, oczekiwać będę JEGO MIŁOŚCI. Lecz spodziewać się mogę, iż jak to w życiu, da mi tyle ile sam ode mnie otrzymał.

Koniecznie trzeba również zauważyć, że ów wyżej opisany proces nie dotyczy tylko mnie, w przedziwny sposób, daje się zaobserwować u innych ludzi, w takiej lub podobnej formie, lecz ON – BÓG przecież istnieje. Bo skoro by nie istniał, to co nasz ludzki rozum mógłby zrobić z wieloma niespodziankami które nas niezasłużenie spotykają, jak mógłby odpowiedzieć sobie na pytanie skąd to wszystko się wzięło i dokąd zmierza? Zatem istnieje, lecz jednocześnie go NIE MA. Wszystko dookoła widzimy, wiele możemy wprost dotknąć, posmakować lecz JEGO nie.

Jednakże są tacy, którzy JEGO doświadczają.

Są ponoć tacy, którzy potrafią odczuwać jego obecność wprost fizycznie. I nie ma żadnych powodów, by im w to nie wierzyć. Nie znajduję również żadnych powodów by im w to wierzyć. Zatem mamy klasycznego rozumowego PATA.

Nie chciałbym tu zgłębiać przyczyn owego „odczuwania”, nie chciałbym tu zastanawiać się, co w naszym postrzeganiu świata wynika z takiej a nie innej budowy naszego mózgu, a co z doświadczeń przenoszonych drogą którą nazwę „tradycją”. Nas interesuje tylko owa specjalna umiejętność człowieka, która pozwala niektórym rzeczom,  zdarzeniom, nadawać cechy nadprzyrodzone – BOSKIE, i to niezależnie od naszego, śmiem powiedzieć, racjonalnego myślenia w innych przypadkach – jedzenie z miski pakujemy do ust a nie do ucha. Nasz racjonalny umysł odkrył, iż tylko wprowadzanie jedzenia do jamy gębowej, dodaje nam energii…

A cóż to, to BOSKIE? Do czego jest nam w ogóle potrzebne? Dlaczego nasz racjonalny /co do zasady/ umysł dopuszcza?…

Można by powiedzieć, iż PODSTAWĄ naszego myślenia jest poruszanie się po ścieżkach ABSTRAKCJI – wszak umiejętność abstrahowania to podstawa naszego myślenia, niezależnie co na ten temat myśleli Arystoteles, Kant, Unger, czy Piaget czy ich oponenci.

Zauważ także, że myślenie abstrakcyjne pozwala przekroczyć wszelkie granice, nie jest dla niego oporem ani czas, ani przestrzeń.

Bywa, co doskonale wiesz po własnych doświadczeniach, iż w szczególnych sytuacjach racjonalny umysł akceptuje by twory naszego abstrahowania stały się bardziej rzeczywiste niż fotel na którym teraz siedzisz, mimo iż /co ci podpowiada twój umysł/ nie są to qualia bo nie poznawalne zmysłami – lecz istnieją w zmysłach, a przecież  nie istnieją.

I jesteśmy tuż, tuż… sacrum.

cdn…

Dawid, uzmysłowił mi, że konieczne jest precyzyjniejsze ukazanie rozdziału TEATRU od innych z pozoru podobnych praktyk, które z TEATREM nie mają nic /oprócz owego pozoru podobieństwa/ wspólnego.

Zatem dzisiejszy odcinek dla Dawida:

Wyobraźmy sobie dwie sale, w których postronnemu obserwatorowi jawi się taki oto widok:

Sale są podzielone na dwie części w taki sposób, że część ludzi zgrupowanych po jednej stronie Sali  jest zwrócona do pozostałych /zgrupowanych po drugiej stronie sali/ twarzami. Jeżeli ktoś chce może sobie taki układ przestrzenny nazwać sceną i widownią.

Postronny widz zauważył również, że w obu tych salach aktywni są ludzie po jednej stronie sali – oni to przewodzą, narzucają „ton” tym znajdującym się po drugiej stronie – ci obserwują, od czasu do czasu włączając się w prowokowane /przez tych z przeciwnej strony/ zdarzenia – na przykład biją brawa, lub podają sobie ręce.

Gdyby widz był bardzo uważny, zapewne zauważył by, że w jednej z tych sal występuje to czego nie można znaleźć w drugiej – oto następuje moment zjednoczenia się obu stron sali i wspólne oddawanie się eucharystii w wyniku czego pojawia się sacrum w czystej postaci – w kościele katolickim następuje szczególne przeistoczenie chleba w ciało, a wina w krew Jezusa Chrystusa. Zauważcie jak zachowuje się „widownia” gdy kapłan „aktor” unosi konsekrowaną hostie…

I ten właśnie element, połączenie „sceny” i „widowni” dla przywołania i oddania hołdu sacrum, czyni, iż to nie jest Teatr – to LITURGIA – oddawanie czci bóstwu.

Twierdzę, że LITURGIA była matką Teatru. Że fascynujący przebieg powoływania sacrum, przeobraził się w OPIS tego działania – czynionych przez aktorów dla widzów – zatem w TEATR.  I to właśnie widzimy w dionizyjskiej Grecji, i to widzimy w Kalwarii Zebrzydowskiej oraz wielu innych innych miejscach misteriów pasyjnych.

Cdn…

To AKTOR jest stroną czynną i na styku z widzem tworzy MISTERIUM TEATRU – wiążąc WIDZA z PRZYCZYNĄ dla której przed nim występuje; aktor poprzez siebie, przekazuje widzowi to, co nazywam PRZYCZYNĄ – czyli to co i aktor i widz wspólnie uznali, iż warto temu poświecić swój czas. //Widz również i pieniądze będące wynagrodzeniem zespołu za to, że spędził czas inaczej? niż go zwykle spędza. Proszę zauważyć, że widz oddaje teatrowi swój czas niejako podwójnie – zarabiając na bilet i oglądając spektakl //.

I trzeba sobie powiedzieć jasno i wyraźnie NIE MA TEATRU BEZ WIDZA. Równie wyraźnie trzeba powiedzieć, że NIE MA TEATRU BEZ AKTORA. UWAGA! Celowo nie wspominam o REŻYSERZE. O tym będzie nieco dalej.

Od tego momentu, gdy uświadomimy sobie, że owe dwie strony są na siebie skazane,  łatwiej będzie rozumieć zadania jakie musi postawić przed sobą AKTOR, by WIDZ wychodził z PRZEDSTAWIENIA usatysfakcjonowany.

Doprawdy nie chodzi mi o to, by traktować widza śpiewogrami zawieszonymi w migotliwym kiczu teatralnych środków, ani też „wysokoartystycznymi” treściami.  Najważniejsze jest bowiem, by obie strony otrzymywały to, czego otrzymać się spodziewają.

W tym miejscu wydaje się konieczne zawieszenie na chwilę dyskusji o TEATRZE, bowiem bez słów kliku o fenomenie, który nazywamy SZTUKĄ, dalszy wykład o TEATRZE może stać się niezbyt jasny.

Cóż to takiego jest owa SZTUKA, ta, która budzi tak wiele namiętności i kontrowersji?

O tym w następnym odcinku.

Cdn…

Zatem pokrótce podsumujmy:

1. Teatr to taka dziedzina ludzkiej aktywności artystycznej, której zasadą jest PRZEDSTAWIENIE – trwająca w czasie relacja pomiędzy dwoma uczestnikami, pomiędzy  aktorem i widzem.
2. Oczywistym jest, że dla istnienia Teatru nie jest konieczna ani scenografia, ani muzyka, ani też tekst literacki! – które spełniają rolę służebną wobec tego KONTAKTU.
3. Zapewne istotne dla Teatru jest zamierzona powtarzalność! przedstawienia . Można sobie wyobrazić jednorazowe działanie artystyczne, z użyciem środków teatralnych, jednakże wówczas mamy do czynienia z WIDOWISKIEM, a to dlatego, że w Teatrze z Przedstawienie na Przedstawienie aktor w wyniku kontaktu i z widzem i z własnym doświadczeniem, artystycznie dojrzewa.
4. Dzieckiem Teatru jest KINO, gdzie inaczej niż w Teatrze aktor nie występuje przed widzem „na żywo” lecz jego kreacja jest zarejestrowana za pomocą techniki filmowej.
5. Zatem w Teatrze, żywy aktor występuje przed równie żywym widzem i z tego kontaktu wynika  /powinno wynikać/ misterium teatru – przekazania widzowi tego, co jest powodem wystąpienia aktora.
   
6. Jak wcześniej wspomniałem, teatr jest osadzony wyłącznie w sferze profanum.
7. Wszelkie działania przywołujące sacrum to nie Przedstawienie – to LITURGIA.

cdn…

Należy zadać to trudne pytanie – Czy to, co proponował Grotowski w ogóle mieściło się w domenie szeroko rozumianej SZTUKI? Czy była to sztuka, czy szamaństwo zmierzające poprzez zniewolenie „aktora” do całkowitego podporządkowania woli Mistrza – wyłyżeczkowania mu rozumu i całkowitego uzależnienia od Guru?

Czy zatem był to jeszcze AKTOR?

Tu zrobiłem przerwę i przeszukałem Internet, by sprawdzić co inni na temat Grotowskiego piszą.

I znalazłem wielce ciekawe wyznania pana Jacka Dobrowolskiego, który zapewne nie jeden wieczór z Jerzym Grotowskim spędził. Oczywiście w żaden sposób nie mogę się zgodzić z panem Dobrowolskim,  który przypisuje Grotowskiemu bycie „wielkim reformatorem teatru podobnie jak Stanisławski, Meyerhold, Witkacy i Artaud” bowiem jak sygnalizowałem wyżej Grotowski wykorzystał teatr jako inspiracje do zupełnie nie teatralnych praktyk, zatem porównania Grotowskiego do WIELKICH ludzi teatru wydaje się nieporozumieniem. Na tym artykule  oprę się w następnej części i postaram się wykazać nietrafność takiego przypisania.

Cdn…

ps. artykuł o którym wspominam znajdziecie tutaj

Zastanówmy się do czego i dlaczego nazwa TEATR była mu potrzebna. Dlaczego nie nazwał tego co robił inaczej.
Bo jak się wydaje Grotowski w początkach swoich poszukiwań w ogóle nie rozumiał istoty teatru, i nie o TEATR mu szło.
Odpowiedzcie sobie sami na pytanie: Czy owe poszukiwania, które prowadził Grotowski z „aktorami” pod pozorem? zaangażowania widza w proces twórczy aktora, były teatrem czy rodzajem psychoterapii nie dla widza, lecz dla „aktorów”? Dla gromadki ludzi, którzy wzajemnie się inspirując rozwijali „własne wnętrza” w zasadzie nie interesując się NIERUCHOMYM widzem. Czy widz w tym „teatrze” był Grotowskiemu do czegokolwiek potrzebny?
Widz siedział na podłodze lub drewnianych ławkach w bliskości pozwalającej poczuć zapach potu podrygujących przed nim „aktorów” pełniących misję „pracy ciałem” i poszukiwał TEATRU zupełnie nie w tym, co mu Grotowski oferował.

Cdn…

Nudziłem się, a po wyjściu podobnie jak pozostali z kretyńskim wyrazem twarzy intelektualnego snoba, kiwałem głową ze słowami: Interesujące, interesujące…
Jedno w tym wszystkim było pewne – obserwowałem rodzaj baletu?, cyrku? nie wiedziałem, bezskutecznie szukając w tym magii teatru. Odniosłem wrażenie, że przesłanie Grotowskiego, jego idea Parateatru jest artystycznym nieporozumieniem.
I tu konieczna dygresja.
W tym samym mniej więcej czasie, wybrałem się do Warszawy do Teatru Studio by obejrzeć zawsze mi bliskiego DANTEGO. O biletach można było zapomnieć, zero szans. Przekradłem się, sporo przed spektaklem, jakimś tajnym wejściem i do rozpoczęcia spektaklu udawałem wielce zapracowanego pracownika teatru. I wówczas to byłem świadkiem wywiadu jakiego udzielał Leszek Herdegen grający u Szajny gościnnie. Byłem zdumiony i zgorszony, gdy ten wybitny aktor, skarżył się do kamery, że w zasadzie to nie jest jego teatr, że on się tu źle czuje, a tego rodzaju sztuka jest mu obca. Mistrzostwo Szajny w obsadzeniu aktora zrozumiałem podczas spektaklu. Herdegen nie musiał „grac” wędrując po ścieżkach Dantego. W przeciwieństwie do Antoniego Pszoniaka, który wydawał się organicznie związany z tetrem Szajny, Herdegen poprzez swoją obcość w tym TEATRZE był najgenialniejszym Dantem jakiego udało mi się zobaczyć. Oto własnie Szajna – obsadził samograja – bo któż z zewnątrz, się czuć może dobrze w JEGO dantejskich kręgach?
Cdn…

Bo w zasadzie TEATR mu przeszkadzał. Przeszkadzało mu to fałszywe sacrum, chciał sacrum żywego. Lecz owo sacrum, istnieje przecież wyłącznie poza rozumem. Jak się wydaje Grotowski chciał być GURU, magiem –  Mojżeszem który wrócił z GÓRY trzymając w rekach kamienne sacrum. Lecz Mojżesz zawiódł się na swoich wyznawcach – bowiem to co dla niego było sacrum, dla ludu mojżeszowego okazało się profanum więc zirytowany /zrozpaczony?/ rozbił to co otrzymał od Boga.

Czy Grotowski zadał sobie pytanie: Co jest niezbędne by kapłan podczas transsubstancjacji przemienił profanum /chleb i wino/ w sacrum /ciało i krew Boga/? Czy odpowiedział sobie: Wiara!?

Czy zrozumiał, że owa wiara przesycać  musi nie tylko kapłana /aktorów?/ lecz na równi, a może nawet przede wszystkim uczestników /widownię/?

Cdn…

Nie jest moim tu celem krytyczna ocena Grotowskiego, lecz na tym przyczynku ogólna refleksja na temat tego, co nazywamy TATREM, i co ów teatr konstytuuje – co czyni, iż taki rodzaj działań nazywamy TATREM, a innemu, choć zbliżonym formalnie – owej nazwy przydzielić się wzdragamy.

A zatem, czy MSZA Święta, celebrowana w kościołach różnych wyznań jest TEATREM? Czy praktyki szamańskie są TEATREM?

Jeżeli założyć, iż TEATR zasadza się na warunku koniecznym istnienia AKTORA/ÓW/ i WIDZA/ÓW/ – to orzec by można iż Msza, jak i publiczne praktyki szamanów są teatrem.

Czy jednak na pewno? Wszak ISTOTĄ tak mszy jak i działań szamanów jest dążenie by widz, zbawił swą duszę a zatem i ciało. A czy istotą TEATRU jest zbawienie?

Początki tego co nazywamy teatrem niewątpliwie znajdujemy w Grecji – tam to, bodaj po raz pierwszy zauważono i wykorzystano magię szamańskiego? obrzędu ku czci Dionizosa by stworzyć WIDOWISKO /a czy u nas w Polsce, w Kalwarii Zebrzydowskiej ponad 2500 lat później, nie mamy do czynienia z podobnym widowiskiem?/.

Czym się zatem różni Msza Święta czy obrzęd szamana od obrzędu ku czci Dionizosa, realizowanego w Grecji, czy obrzędu ku czci Jezusa, realizowanego w Kalwarii?

Podstawowa różnica wydaje się być oczywista, tak w Grecji jak i w Kalwarii mamy do czynienia z PRZEDSTAWIENIEM, zmierzającym poprzez założoną dramaturgię do realizacji  dydaktycznej. Bo to przecież sfera profanum – namiastka sacrum dostępna dla profanów. Lecz to sfera fałszywa, gdzie profanum udaje sacrum, bo przecież w tych  „świętych spektaklach” nie ma owej świętości warunkującej  SACRUM, lecz tylko opowieść o niej.

Cdn…